Tercüme devrinde eski Yunancadan Arapçaya tercüme edilmiş en önemli eser Aristo’ya âittir. Söz konusu eserin Arapçadan Farsça ve Türkçeye yapılmış birçok çeviri nüshası da bulunmaktadır. Bu çevirilerden biri Muhammed b. İskender Edirnevî tarafından yapılmıştır. Eserin yazılma gâyesi, İskender’in ordusundaki atlarda beliren hastalık üzerinedir. Bu esere göre atların özellikleri şöyle olmalıdır: “Eyü atun alâmeti budur ki; yüzi gökçek ola ve yüksek ola ve boynı uzun ola ve yoğun incüklü ola ve ala gözlü ola ve kulakları uzun ince ola, kamış yaprağına benzeye, ana kamış kulaklu dirler. İki kulağınun arası geniş ola ve dişleri incü gibi ola, uşak dişlü ola ve sağrısı degirmi ola ve arkası geniş ola ve bili ince ola ve yilesi ve kuyruğı uzun ola ve kuyruğınun kemürdegi (kıkırdağı) kısa ola ve alt dodağı yokaru dodağından uzun ola ve yumrı alınlu ola ve omuzlu ola ve uyluğı tolu ve orta boylu ola ve hâyası yöresinde tüy olmaya ve bilegi ve topuğı kısa ola ve uyluğı uzun ola ve burnınun içi gin ola ve kıçlarınun arası igni gin ve ön ayaklarınun arası igni tar olmaya ve yolca gider iken iki kulağıyla işâret ide ve gendüyi terâzûlayup yörüye ve önine ne gelür ise sıçraya ve öni kıçı berâber ola biri birinden uzun olmaya ve kısa olmaya ve dolaşuk yörümeye ve gözinün bınârı gin ola ve uyanı katı katı geve ve âvâzı tîz ola ve ard ayağın iki ön ayağından geçüre ve başın sala sala gide, yolda sak ola, önine ne gelür ise belünlemeye, kıçın gitmeye ve toynaklar inlü ve uzun ve kara ola, ökçesi degirmi ola ve dolaşuk yörümeye ve almacukları yumrı olmaya bir almacuğı öyük olurısa anun gibi at kıymatlu olur ve hünerlü olur.” Atın oniki iyi özelliğinden üç yerinin kadına, üç yerinin deveye, üç yerinin sığıra ve üç yerinin de katıra benzemesi gerekir: “Ve ol oniki n’ola üçi avrat saçı ola ve avrat sûreti gibi hûb ola. Ve yürüyüşcügi nâzük ve ökçesi böyük ola ve katır kulaklu ve katır kuyruklu ve sığır iyegüli (kaburgalı) ve deve göbeklü ve deve boyunlu gerekdür. Bu cinslü at gâyet eyü olur. Ele giricek elbetde almak gerekdür.”
Abbâsîlerde 750-850 yılları arasında süren tercüme dönemini IX. yüzyılda telif devri tâkip etmiştir. IX. yüzyılın atçılık üzerine eser veren önemli müellifi Muhammed b. Ya’kûb b. İshak b. Ahi Hizâm’dır. Hizâm tarafından Arapça olarak kaleme alınan Kitâbü’l-hayl ve’l-baytara isimli meşhur eserde ki söz konusu eser Mahmud b. Muhammed b. Hasan el-Ezherî tarafından eski Türkiye Türkçesine tercüme edilmiştir, at insandan sonra eşref-i mahlûkat olarak görülmektedir. Ata ilk binen kişi de Hz. İbrahim’in oğlu Hz. İsmail’dir: “Evvel gişi kim ata bindi ve ana eyer uyan düzdi, İsmaîl Peygamber idi. Tanrı Teâlâ ana yüz at çıkardı kim Mekke’de otlarlardı. Andan sonra ol atları sürdi, kapusına getürdi ve anlardan birisin dutdı bindi. Andan öndin at vahşî yörürdi.” Eserde anlatılan bir başka rivâyete göre de Hz. Dâvud yeryüzüne halîfe olduğunda, atları çok sevmiş, iyi atlar beslemiş ve oğlu Hz. Süleyman’a bin at mîras bırakmıştır. Hz. Dâvud, Hz. Süleyman’a atı öz kardeşinden aziz bilmesini ve atın terbiyesine çocuklarından fazla önem vermesini vasiyet etmiştir. Söz konusu rivâyete göre Tanrı atı cenup yelinden yaratmıştır ve Süleyman için denizden bin at çıkarmıştır: “Tanrı Teâlâ atı cenûb yilinden yaratdı ve didi kim: Benüm, dostlaruma izzet olgıl ve düşmenlerime kahr olgıl ve ehl-i tâatuma cemal olgıl. Ve bu sözleri cenûb yiline didi. Ve andan bir kabza aldı, anı at yaratdı. Ve didi kim sana feres ad virdüm.”
Hizâm, eserinin atların eğitilmesi ile ilgili bölümünde şöyle demektedir: “Fâris oldur kim atını seve, anun ıslâhına meşgûl ola. Zîrâ kim ata binen gişinün salâh ve fesâdı anunladur. Ve kasd ide dâyim anun terbiyetine ve edebine muhabbet-ile ve şefkat-ile mudârâ ve mârifet-ile. Ve gerekdür kim at besleyen gişi atını karındaşından ve ehl-i ayâlinden yigrek seve ve atı döğmeye. Zîrâ kim atı döğmek yavuz eyler ve telef eyler. Her gâh kim nâzük yirine dokuna.”
Katf Yumuşak, yavaş yürüyüştür. Bu yürüyüşü bütün atlar bilir.
Atîk-ı ednâ Yavaş, aheste yürüyüştür. At ferah olarak yürür ve ağzındaki dizginle oynar. Önü ve arkası sağlam (hakîm) hareket eder.
Atîku’l-vesâ Bu da âheste ve güzel bir yürüyüştür. At yürürken önünü ve arkasını oynatır (depredür). Bu hareket biniciye çok hoş gelir. Endâmını berâber eder. Adımları bir önceki yürüyüşten daha geniş ve daha hızlıdır.
Merkeb-i ednâ Yumuşak ve hızlı yürüyüştür. Adımları güzeldir, biniciyi silkmez. Bu yürüyüşte atın iki tarafı sâkindir, göğsünü gerer. Ön ayaklarını yere vura vura yürür. Arka ayak adımlarını ön ayaklarının üzerine basar. Bu yürüyüşe “mülûkî” adı verilir. Çünkü böyle yürüyen atlara melikler ve halîfeler biner. Merkeb-i ednâdan sonraki yürüyüşe “merfû” denir. Şâyet at merkeb-i ednâ adlı yürüyüşü yaparken günden güne adımını artırırsa ve iki ayağı arası geniş olursa bu merfû, yâni “soylu, asil” bir yürüyüştür. At merfû yürüdüğünde iki aşığı arası yarım karış olur ve önünden yarım karış ileri basar. Bu yürüyüş merkeb-i ednâdan daha hızlıdır. At bu yürüyüşte de ayaklarını yere vura vura yürür. Merkeb-i ednâdan “mehrâniyât” adı verilen yürüyüşler de üç kısımdır. Bu yürüyüşte at arka ayaklarını ön ayaklarından fazla atar. Adımları da geniştir. Mehrâniyât yürüyüşünün birinci kısmına “erfa‘” denir. Bu yürüyüşte atın ayakları dışındaki bütün âzâları sâkindir. Bu yürüyüşte de adımlar yarım karış ileridedir. İkinci kısım erfa‘ yürüyüşten daha hızlıdır. Adımları da daha kısadır ve âzâları hareket eder. Bu yürüyüş, sert (katı) bir yürüyüştür. Mehrâniyâttan üçüncü kısım yürüyüşe yine “merfû”, yâni soylu, asil denir. Türk bu yürüyüşe yorga adını vermektedir. Yorga yürüyüşler sultânıdır. At yorga yürürken başını kolanından ve göğsünden tarafa salar. Yorga yürüyen ata binen kişi ondan lezzet kesp eder. Bu yürüyüş ancak özel olarak seçilen atların eğitilmesiyle veya bu niteliklere doğuştan sahip olan atlarla kazanılmaktadır. Yorga aynı zamanda Türklerin bilhassa uzun yollarda rahat bir biniş için tercih ettikleri atın da adı olmaktadır. Yorga atlar yürüme ile koşma arasında gider, ahenkli yürüyüşüyle binicisini sarsmadan uzun yollar kat edebilir. Yorga atlar hediye olarak pek çok devlete gönderilmiştir.
Atçılık, tay terbiyesi, binicilik eğitimi ve atın tedâvisi ile ilgili zengin külliyat kültürel mirasımızın bir parçasını oluşturmaktadır.
- Steingass, 1977, 165b.
- Seng 144a/14.
- Şeyh Süleyman, 1298, 89b.